Bin Hikaye |  Mimari

Gebze’nin bugünkü gri, gürültülü ve endüstriyel koşturmacasının tam ortasında, ansızın zamanın yırtıldığı ve ruhun nefes aldığı bir eşik yükselir. Bu eşik, sadece taştan bir yapı değil; Bosna’nın sarp dağlarından çıkıp Kahire’nin yakıcı güneşine uzanan, oradan da Gebze’ye kök salan bir adamın, Çoban Mustafa Paşa’nın sessiz ama vakur hikayesidir. 

Halkın ona yakıştırdığı "Çoban" sıfatı sizi yanıltmasın; o, bir çoban kulübesinden çıkıp Enderun’un tedrisatından geçmiş, Yavuz Sultan Selim’in kızı Hafsa Sultan ile evlenerek Osmanlı hanedanına damat olmuş ve üç padişahın dizinin dibinde imparatorluğu yönetmiş bir liyakat dehasıdır. Külliyenin o görkemli kapısından içeri adım attığınızda, aslında bir vezirin çiğ gücüne değil, Bosnalı bir devşirmenin imparatorluk coğrafyasına duyduğu derin vefaya misafir olursunuz.

Burası bir "Menzil Külliyesi"dir; yani İstanbul’dan yola çıkan bir yolcunun Anadolu’ya açılan ilk büyük kapısı, orduların ve kervanların nefeslendiği ilk güvenli limandır. 120’ye 110 metrelik devasa ama kusursuz bir simetriye sahip yerleşimiyle burası, Osmanlı’nın nizam anlayışını Gebze’nin toprağına bir mühür gibi kazır. Ancak bu durağı benzersiz kılan, Paşa’nın Mısır Valiliği döneminde kalbini çalan o uzak coğrafyanın estetiğidir. Kahire’nin kadim saraylarından sökülüp gemilerle Darıca’ya, oradan da kağnılarla bu tepeye taşınan o meşhur renkli mermerler, Anadolu’nun vakur mimarisine Memlük sanatının neşesini ve ritmini aşılamıştır. Duvarlardaki "ablak" tekniğiyle örülmüş kırmızı ve beyaz taşlar, içeriye süzülen ışıkla birleşince camiyi bir ibadethaneden öte, Akdeniz’in iki kıtasını birbirine bağlayan bir sanat köprüsüne dönüştürür.

Yapının inşa tarihi, Mimar Sinan’ın henüz "Başmimar" olmadığı ama dehasının ilk tohumlarını serptiği, adının Tezkiret-ül Bünyan’da anıldığı o kıymetli geçiş dönemine denk gelir. Burası bir "ustalar buluşması"dır; Mısırlı ustaların elinden çıkan geometrik geçmeler, istiridye biçimli yivli tromplar ve Ahmet Usta’nın kündekari kapılarına büyük bir incelikle işlediği lületaşı kakmalar, malzemenin bir orkestra şefi titizliğiyle yönetildiğinin kanıtıdır. Her köşede, bir imparatorluk olmanın verdiği o özgüvenli çeşitlilik hissedilir.

Külliyenin en dokunaklı ve çevresiyle en barışık köşesi ise şüphesiz paşanın türbesidir. Sekizgen yapısı ve önündeki zarif revakıyla bu türbe, ölümü ürkütücü bir son değil, bahar çiçeklerinin gölgesinde bir huzur durağı olarak resmeder. Bugün o avluda, bembeyaz bahar dalları arasından yükselen taşlara baktığınızda; Bosna’dan Mısır’a, çobanlıktan vezirliğe uzanan bir ömrün nasıl bu kadar dengeli ve kalıcı bir medeniyet mirasına dönüştüğünü görürsünüz. Mustafa Paşa, sadece bir bina değil; insan azminin sınırlarını ve estetik zirvesini Gebze’nin kalbine, gelip geçen yolcuların dualarına bırakmıştır.