Bin Hikaye |  Toplum & İnsan

"Coğrafya kaderdir." Bu meşhur sözü hepimiz duymuşuzdur. Peki gerçekten öyle mi? Yoksa insan, teknoloji ve bilgi birikimiyle bu kaderi çoktan dönüştürdü mü? Bu soru, coğrafya bilimindeki en eski ve en köklü felsefi tartışmanın özüdür.

Eskiden her şey doğal seyrinde ilerliyordu. Nerede doğduysanız, yaşamınız büyük ölçüde oranın koşullarına göre şekillenirdi. Bu durum coğrafi determinizm olarak tanımlandı: Doğanın insanı biçimlendirdiğini öne süren bir yaklaşım. Bu bakışa göre coğrafya hükmedici bir güçtü. Deniz kıyısında doğan balıkçı olur, kurak bölgede büyüyen göçebe bir yaşam sürerdi. Dağlar, çöller, iklimler; hangi alanın mümkün, hangisinin imkânsız olacağını belirleyen kesin sınır çizgileriydi. Hayat, coğrafyanın izin verdiği ölçüde akardı.

Fakat insan geliştikçe bu katı çerçeve dönüşmeye başladı. Teknolojik ilerlemelerle birlikte possibilizm, yani olanakçılık ortaya çıktı.

Possibilizm, coğrafyanın bir kader değil; insanın değerlendirebileceği bir başlangıç koşulu olduğunu savundu. Doğa bize çeşitli olanaklar sunar (deniz, toprak, maden), ancak bu kaynakları nasıl kullanacağımıza ve karşımıza çıkan engelleri nasıl aşacağımıza biz karar veririz diyordu. Zamanla insanlar, coğrafyanın hükmünü kırdıklarını düşünmeye başladılar. Dağlar tünellerle delindi, çöller sulama sistemleriyle tarıma açıldı. Şehirler, possibilizmin adeta tapınaklarına dönüştü. Mühendislik harikası yapılar yükseldi, nehir yatakları değiştirildi, kıyılar dolduruldu, su arıtma teknolojileri doğanın sınırlarını zorladı.

Bir bölgenin ekonomik geleceği artık toprağının verimliliğinden ziyade, oraya yapılan yol, liman, sanayi ve iletişim yatırımlarıyla belirlenir hâle geldi. Coğrafi açıdan elverişsiz bölgeler bile doğru stratejilerle hızla zenginleşebildi. İnsanlık, kaderini kendi elleriyle yazabileceğine dair büyük bir özgüven çağına girdi.

Derken bu özgüveni sarsan sert bir gerçek kapımıza dayandı: İklim krizi. Doğaya hükmettiğimizi sanıyorduk; oysa doğanın geri dönüşü, hepimizi hazırlıksız yakaladı. Kuraklığı sulama kanallarıyla yendiğimizi düşündük; ancak küresel ısınmayla tetiklenen uzun kuraklıklar, nehirleri kurutarak o eski “kaderi” yeniden karşımıza çıkardı. 

Kıyıda olmak bir zamanlar ticari bir avantajken, şimdi ise yükselen deniz seviyeleri bugün aynı kıyı şehirlerini teknolojiye rağmen tehdit ediyor. Büyük metropoller özellikle en kırılgan yerlerinden, yani sudan vuruluyor. Barajlar, karmaşık su şebekeleri, yüzlerce kilometrelik hatlar. Hepsi iklimin eski düzenine bağımlı. Yağış rejimleri değiştiğinde, kar yağışları azaldığında, buharlaşma arttığında modern şehirlerin gurur duyduğu bütün bu yapay sistemler tökezleyebiliyor. Baraj seviyeleri kritik eşiklerin altına düştüğünde, en gelişmiş kent bile geçmişin kuraklık kaderiyle yüzleşmek zorunda kalıyor. Çünkü su yoksa hiçbir şey yoktur.

Doğayı kontrol ettiğimizi düşündüğümüz şehirler, iklim krizinin ritmini bozduğu bu yeni dünyada giderek daha savunmasız hâle geliyor. Eskiden on yılda bir yaşanan seller artık birkaç saat içinde metro hatlarını kapatabiliyor; sıcak hava dalgaları elektrik şebekelerini çökertiyor.  O çok övündügümüz planlama gururumuz, beklenmedik doğa olaylarıyla sınanıyor.  İnsan eliyle inşa edilen düzen, birkaç gün süren ekstrem bir hava olayının ardından dağılıp gidebiliyor.

İklim krizi bize çok net bir gerçeği hatırlatıyor: Coğrafya susturulabilir, ama asla ortadan kaldırılamaz. Üzerini örttüğümüz her yerde, bozduğumuz dengenin bedelini kendi kurallarıyla geri alıyor. Bu yüzden possibilizmin sınırsız gücüne inanmak artık eskisi kadar kolay değil. Üstelik bütün bunların farkındayız. Ama tıpkı Godot’yu bekler gibi, sessizce bir mucizeyi ya da bir felaketi bekliyoruz.

Bugün coğrafya ne mutlak bir kaderdir ne de tamamen insan kontrolüne indirgenmiş bir araç. Coğrafya, kabul edilmesi gereken güçlü bir başlangıç koşuludur. Kaderimiz ise bu koşulu, teknoloji ve akılla nasıl yönettiğimize bağlı olacaktır.

Şimdi asıl soru şu: Coğrafyanın bu son uyarısını görmezden gelip aynı hataları mı tekrarlayacağız? Yoksa onunla uyum içinde yaşamayı öğrenerek gelecekteki kaderimizi gerçekten yeniden mi yazacağız?

Coğrafya bugün bize açık bir soru yöneltiyor: “Bunca çabanız benimle savaşmak için miydi, yoksa benimle yaşamak için mi?” Bu sorunun cevabını hâlâ veremedik. Coğrafya ise bütün gerçekliğiyle karşımızda duruyor: Dağlarıyla, kuruyan ırmaklarıyla, kabaran denizleriyle. İnsanlığın kurduğu kentler ve teknolojiler, onun üzerine çekilmiş ince bir mürekkep yalnızca. Bir rüzgâr biraz sert esse, bir yağmur biraz fazla yağsa, o mürekkep akıp dağılıyor.